مهاجرت معکوس مغزها !

در سال ۱۹۶۸، هنگام تحصیلم در دانشکده نظامی مونز در بریتانیا، به یکی از بیمارستان‌های تخصصی مراجعه کردم. از این که پزشک به عربی سخن می‌گفت، شگفت زده شدم. دریافتم که او اصالتا عرب است و جدیدا پا به بریتانیا گذاشته است. از او پرسیدم آیا می‌خواهد مدت زمان زیادی در بریتانیا بماند یا به زودی به وطنش باز خواهد گشت. گفت: "وطن من آن جایی است که نان زندگی‌ام را بیابم." 

این جمله مدت زمان زیادی در ذهنم تکرار می‌شد؛ جمله‌ای که حامل بسیاری از تناقضات روانی و فکری با مفهوم وطن است و بسیاری از بهترین مغزها در جهان عربی ما را برای یافتن وطنی جدید یا فرصت‌های تازه و امیدهای حقیقی، به اقصا نقاط جان سوق داد. 

برای دهه‌ها منطقه عربی ما و بسیاری از کشورهای جهان سوم، از گشتن بدور باطل و دشوار تلاش‌های توسعه‌ رنج برده است. این کشورها درآمد زیادی را صرف تحصیل شمار زیادی از مهندسان، پزشکان، پژوهشگران و دانشمندان کردند، با این امید که در ساخت جهانی بهتر سهیم شوند. اما واقعیت این است که بسیاری از این مغزها پس از فارغ التحصیلی به دنبال فرصت‌های بهتر، به کشورهای پیشرفته مهاجرت می‌کنند و کشورهای خود را در همان چرخه باطل وامی گذارند، تا کشورهای پیشرفته بزرگترین بهره بردار از استعدادها و مغزهای مهاجر به سوی خود باشند. 

در هیچ وجه نمی‌توانیم در این پدیده که «فرار مغزها» نامیده شده، کسانی را که به دنبال زندگی بهتر برای خود و خانواده خود دست به مهاجرت زده اند را مقصر بدانیم؛ کسانی که برای یافتن زمینه‌ای مساعد برای رشد و پیشرفت و بهره برداری از توانایی‌ها و استعدادهای خود مهاجرت کرده‌اند. 

همچنین نمی‌توان کشورهایی را که درها، کارخانه‌ها، آزمایشگاه‌ها و بیمارستان‌های خود را برای این مغزها باز کردند، مقصر دانست. هر کشوری به طور کامل حق دارد از کسی میزبانی کند که ببیند چیزی به پیشرفت کشور، یا علوم، اختراعات و خدمات به شهروندانش، می‌افزاید. 

با افزایش پیشرفت‌ها و تکنولوژی‌های نو، جهان به روستایی کوچک تبدیل شده است. مرزهای جغرافیایی هم در برابر استعدادها شکسته شده و درخواست‌ها برای میزبانی از بهترین مغزها با افزایش رقابت میان کشورها و ملت‌ها افزایش یافته است. از این رو هجرت مغزها در ده سال گذشته، بنا بر آمار سازمان ملل متحد، بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته است. همچنین شرایط سخت بسیاری از مغزها را به درخواست مهاجرات برای یافتن فرصت‌های بهتر سوق داده است. اما این تصویر همواره به این تاریکی نیست. تاریخ هم در یک جهت حرکت نمی‌کند. جهان هم مکان ثابتی نیست، بلکه راز تجدید تمدن‌هایش، تغییر مستمر است. 

اخیرا پژوهشی صادر شده درباره این‌که آیا شکستن این دور باطل در فرار مغزها آغاز شده است یا نه. این پژوهش را شرکت «لینکد ان» تهیه کرده، که بزرگترین تجمع الکترونیک حرفه‌ای در جهان با بیش از ۳۰۰ تکنیسن حرفه‌ای از همه تخصص ها در ایالات متحده است، و درباره فرار مغزها و حرکت آن‌ها به دیگر کشورهاست. 

این پژوهش توسط کاربران خود حرکت مغزها و استعدادها میان کشورها و ورود و خروج آن‌ها را سنجیده است. پس از آن بیش از ۲۰ کشور جهان را در رده کشورهای برنده و بازنده در رقابت جذب مغزها، رده بندی کرده است. مساله جالب توجه این است که کشور اول در جذب استعدادها، امارات متحده عربی بود. امارات همچنین در میان مجموعه‌ای از اقتصادهای رو به رشد قرار گرفته که در مقدمه آن‌ها برزیل قرار گرفته و، هند، آفریقای جنوبی، سعودی، سنگاپور، سوئیس و آلمان در این مجموعه هستند. برپایه همین پژوهش، اسپانیا، بریتانیا، ایالات متحده و ایرلند، بیشترین کشورهای صادر کننده مغزها هستند. هجرت مغزها به کشورهای جهان اول کمتر از یک سوم کل مهاجرتها در دوره یکساله این پژوهش، از نوامبر ۲۰۱۲ تا نوامبر ۲۰۱۳ ، بوده است. کشورهای در حال رشد دو سوم را به خود اختصاص دادند. 

پدیده فرار مغزها که بسیاری از کشورها از آن رنج برده‌اند، اکنون جهت‌های متفاوت یافته است؛ جهت‌هایی که با بسیاری از معیارهای قدرت‌های اقتصادی و تغییر حجم و نوع فرصت‌های ارائه شده و تغییر حرکت سرمایه‌گذاری‌ها و جهت‌گیری رشد جهانی، همساز است. 

در این مقاله نمی‌خواهم بگویم که تصویر به طور کلی تغییر کرده است. یا این که کشورهای پیشرفته از جذب شمار بیشتری از مغزها صرفنظر کرده اند. همچنان بسیاری از کشورها به ویژه در آفریقا، از این پدیده بسیار رنج می‌بینند، همچنین بیشتر جهان عربی ما از شرایط، تنش‌ها و آشوب‌های خود رنج می‌برد و نتوانسته زمینه‌ای جذاب ایجاد کند، بلکه مغزها را فراری می‌دهد. 

اما می‌خواهم بگویم که بسیاری از کشورها می‌توانند از این چرخه مایوس کننده در فرار مغزها برپایه توسعه، خارج شوند. همچنین این کشورها می‌توانند به سرعت به این مرحله دست یابند. رسیدن کشور امارات به رتبه اول در جذب مغزها، می‌تواند نمونه‌ای قابل اتکا از آن‌چه کشورهای دیگر در منطقه ما یا دیگر قاره‌ها می‌توانند بر آن تکیه کنند، ایجاد کند. 

شاید عامل نخست در جذب مغزها و استعدادها، خلق فرصت‌ها، فراهم کردن زمینه آرمانی برای رشد و پیشرفت، فراهم کردن زمینه آرمانی برای سرمایه گذاری و بازرگانی فراهم کردن جوی با شفافیت بالا در تساوی فرصت‌ها برای همگان باشد. شاید قرار گرفتن امارات در رده سوم عملکرد اقتصادی، دوم در سهولت فعالیت‌های بازرگانی و اول در کیفیت عملکرد دولتی، نشانه‌ای از ویژگی بستری را ارائه بدهد که این استعدادها و مغرها، به دنبال آن هستند. شاید عامل دوم موثر در حرکت مغزها و استعدادها، کیفیت زندگی باشد. دیدگاه بسیاری از استعدادها به کیفیت زندگی در جهان پیشرفته، به ویژه در زمینه زندگی، بهداشت، خدمات، زیرساخت‌ها، الکترونیک و... بسیار بهتر از دیگر کشورها بود. اما امروز بسیاری از کشورها، کیفیت بالاتری از زندگی را که برای این استعدادها جذاب است، ارائه می‌دهند؛ مساله‌ای که مشوق تصمیم برای انتقال است چرا که فرصت‌های اقتصادی در کنار کیفیت بالای زندگی، موجود است. 

توان در جذب بهترین مغزها، یکی از نتایج اصلی عملکرد دولت‌ها در بهبود شرایط معیشتی و نوع زندگی در کشورها چه برای شهروندان چه برای مهاجران است. هنگامی که هدف دولت محقق کردن خوشبختی برای جامعه باشد این مساله به وضوح به اثبات می‌رسد که خوشبختی واگیر دارد و جلب کننده افراد بیشتری است. 

جهان عرب ما از پدیده فرار مغزها رنج می‌برد. همچنان بسیاری از کشورها از این مساله اسف بار در مهمترین ثروت‌های خود، رنج می‌برند. بارها گفتیم که توسعه اداره دولتی و پیشرفته سازی آن، یکی از مهمترین کلیدهای پیشرفته سازی دیگر بخش‌های جامعه، از بهداشت گرفته تا آموزش، زیر ساخت، شرایط اقتصادی و سرمایه گذاری؛ مساله‌ای که بستری مناسب برای استعدادها به وجود می‌آورد تا کشورها پیشرفت کنند، عامل پیشرفت دیگران شوند و جامعه‌های خود را بر پایه زندگی بهتر برای شهروندان خود و خانواده‌هایشان بنا کنند. 

بر این باور هستم که ما در ابتدای راه هستیم. شاید این پژوهش و دیگر پژوهش‌ها، به ما نگاهی از آینده و جهت‌گیری‌هایش، تحولات آینده و ویژگی‌های آن و ویژگی رقابت و میزان شدت آن میان کشورها و ملت‌ها ارائه دهد. ملت‌های عاقل که به انسان و ارزش او ایمان دارند می‌دانند که سرمایه آینده واقعی آن‌ها در عقل انسان، اندیشه‌ها و نوآوری‌های آن است.

 

یادداشت از : شیخ محمد بین راشد آل مکتوم 

*منبع: الشرق الاوسط

/ 0 نظر / 8 بازدید